مقاله وتحقیق
جدیدترین مقالات در مورد علوم مختلف

> سریال خارق العاده آموزش زبان extra

> آموزش برق خودرو

> آموزش مكانيك پژو 405

> راهنمای پرورش زنبور عسل

> آموزش زبان انگليسي در خواب

> آموزش پرورش قارچ

> آموزش ساخت جعبه كادويي

> مجموعه آموزشی پرورش بوقلمون

> آموزش سفره آرايي و ميوه آرايي

> قلم قاری قرآن

> مجموعه آموزشی تعمیرات لپ تاپ

> آموزش شغل پرسود پرورش شترمرغ

کسب درآمد از طریق اینترنت از هفت راه متفاوت بدون نیاز به تجربه وتخصص
نویسنده: امیر - ۱۳٩٠/۱/۱٩

شخصیت انسان

 

یکى از مهم ترین بحثهاى روان شناسى, روان شناسى شخصیت است, و بررسى رشد و سلامتى انسان نیز بدون پژوهشى اساسى درباره شخصیت بى نتیجه خواهد بود. شخصیت چیست؟ هنوز روان شناسان نتوانسته اند به تعریفى که همه بر آن هم داستان باشند دست یابند, اما مى توان گفت :

(شخصیت, هدف نهایى تمام بررسى هاى روان شناختى است, پس در روان شناسى یافته اى نیست که در شناساندن شخصیت سهمى بر عهده نداشته باشد.)

(در روان شناسى جدید, شخصیت, نه فصل جداگانه اى از (فصول) روان شناسى در الگوى سنتى است که در کنار آنها قرار بگیرد و نه جمع ساده یافته هاى فصول و مباحث, یا تألیف و ترکیب ساده آنها بر حسب ذوق و سلیقه شخصى.)

(کلّ یعمل على شاکلته) اسراء / 84


هر کس بر اساس آنچه در ساختار روانى ـ بدنى او شکل گرفته عمل مى کند.

هر کس بر اساسى حرکت و عمل مى کند که شخصیت او را شکل داده است. طبیعى است که انسان هشیار بى تردیدى, در مى یابد باید دنبال این اشاره را بگیرد و در این باره به طور جدى پژوهش کند. چه عواملى شخصیت او را شکل مى دهد؟ چه عواملى سبب شکل گرفتن شخصیت سالم و چه عوامل ى سبب شکل گیرى شخصیت ناسالم در انسان مى شود؟ شخصیت بهنجار چگونه شخصیتى است؟ شخصیت نابهنجار چگونه است؟ و آیا قرآن براى این پرسشها پاسخ دارد یا پاسخ آن را به عهده خرد و یا فطرت انسان نهاده است؟

شاید لازم به یادآورى نباشد که روش قرآن محدود کردن خویش در بحث موضوعى و حرفهاى یکبار مصرف نیست, گاه از یک آیه کوتاه مى توان در دانشهاى گوناگون و براى پرسشهاى مختلف پاسخ گرفت, بنابراین نباید انتظار داشت قرآن به روش روان شناسان و بویژه روان شناسان شخصیت, مط الب را به صورت پرسش و پاسخ و فصل بندى هاى اندازه گیرى شده دسته بندى کند و سپس نتیجه بگیرد, اما در حوزه دانشهایى که جزء رسالت قرآن است حرفهاى اساسى, زیر بنایى, جهت بخش و آموزنده را مى توان در جاى جاى قرآن جست و از مجموع آنها پاسخ پرسشهاى خود را به دست آور د.

درباره شخصیت نیز همین گونه است. اولین سرنخى که قرآن مى دهد این است: رفتار اشخاص, رنگ و بوى شخصیت آنها را دارد.

انسان خردمند, پرسشهاى دیگر را باید خود مطرح کند و براى پاسخ آنها نظر قرآن را جست و جو کند.

شخصیت چیست؟

براى این که کمى به درک نظر قرآن نزدیک شویم یکى دو نظر را درباره شخصیت بیان مى کنیم. مفهوم شخصیت و کیفیت شکل گیرى آن در مکتبهاى گوناگون (مانند روان کاوى فروید, بیهاوریسم و روان شناســان متأخرتر و انســان گرا) یکســان نیست, به همین دلیل تعریفهــاى ش خصیت بسیــار فراوان اند. (آلپـورت) ـ 1949 (g. w. allport) دراین باره به گردآورى و یادکرد پنجاه تعریف متفاوت پرداخته است, با این حال این تفاوتها مربوط به اصل موضوع شخصیت نیست, بلکه متوجه مفهومى است که از آن ساخته اند; و در نتیجه منعکس کننده ناهمگرایى هاى دیدگاه هاى نظرى مؤلفان است.) 3

الف: یکى از تعریفهاى بسیار ساده, تعریف مایلى (r. meili) است:

(شخصیت یک کلیت روان شناختى است که انسان خاصى را مشخص مى سازد.)

و اضافه مى کند:

(روان شناسى در بحث شخصیت همواره تفاوتهاى فردى را در مد نظر دارد, و هدف آن تعریف هر چه صحیح تر این تفاوت ها و تعیین آنهاست.)

او درباره عناصر تشکیل دهنده شخصیت نیز بر این باور است:

(وقتى مفهوم شخصیت به معناى وسیع مورد نظر باشد, طبعاً مفاهیم خوى, مزاج و استعداد را که مبین سه جنبه خاص هستند در بر مى گیرد.)

ب: تعریف دیگر, تعریف اریک فروم است:(شخصیت, مجموع کیفیتهاى موروثى واکتسابى است که خصوصیت فرد بوده و او را منحصر به فرد مى کند.)

او در توضیح تعریف فوق مى گوید:

(فرق بین کیفیتهاى موروثى و اکتسابى معادل فرق بین مزاج, استعدادها و کلیه کیفیتهاى ذاتى از یک سو و منش (character) از سوى دیگر است.)

سپس براى رفع ابهام در بیان تفاوت (مزاج) و (منش) سخن بسیار مفصلى دارد که خلاصه آن چنین است:

(مزاج, به (چگونگى واکنش) دلالت دارد و ذاتى و تغییرناپذیر است, اما منش, نتیجه تجربیات شخصى, به خصوص تجربیات سالهاى اولیه زندگى بوده و تا حدى با درون گرایى و تجربیات نوین تغییرپذیر است. مثلاً اگر کسى (آتشى مزاج) است, کیفیت واکنش او تند و قوى است, ولى این ک ه نسبت به چه چیز واکنش مزبور تند و قوى است مربوط به منش است. اگر بهره ور, دادگر و با محبت است, در عشق, در عصبانى شدن به علت بى عدالتى و متأثر شدن از یک فکر نو واکنشى تند و قوى نشان خواهد داد. و اگر داراى منش ویرانگر و سادیستیک است در ویرانگرى و خشونت, تن د و قوى مى شود )

فروم بر این نکته تکیه دارد که فقط رفتار منش را مى توان جزء اخلاق دانست و آنچه مربوط به مزاج است جنبه اخلاقى ندارد.

ج: تعریف گوردون ویلارد آلپورت

آلپورت یکى از اولین نظریه پردازان شخصیت است که عینک فرویدیسم را از چشم بر مى دارد و دیدگاه ساده انگارانه رفتارگرایى را کنار مى گذارد.

بر خلاف اریک فروم, که سالهاى اولیه زندگى و دوره کودکى را بسیار مهم تلقى مى کند, آلپورت با دوره بلوغ به عنوان دوره اى به نسبت مستقل برخورد مى کند و بیش ترین نقش را هم در تشکیل شخصیت به مقاصد و نیتهاى شخص مى دهد.

روان شناسى تفهمى (psychologi verstehnde) آلمان در این عقیده پافشارى مى کرد که فلسفه خاصى که هر فرد درباره زندگى دارد و صفت عمده شخصیت او را تشکیل مى دهد, یعنى همان نظام ارزشهاى فردى.

همین نکته را پروفسور پل ویس به گونه اى دیگر بیان کرده:

(ما اشخاصى را مى شناسیم, زیرا به آینده اى که آنها در جست و جوى آن هستند واقفیم.)

حتى روان شناسى صنعتى (industrial psychologiy) دریافته است که مقاصدر دوررس, موجب یادگیرى سودمندى و سرشارى تولید مى شود و رضایت کارگر را از کار خویش فراهم مى کند.

او با تأکید به عنصر فوق مى گوید: جامع ترین واحد هاى ترکیبى در شخصیت, همان مقاصد و نیتهاى فرد هستند که جهت آنها به آینده است. این صفات براى هر انسانى منحصر به فرد هستند و همیشه آماده اند تا اجزاى ساده تر را هماهنگ با خود به سوى خویش جذب کنند, آنها را راهن مایى کنند, و یا از پیدایش آنها جلوگیرى نمایند.

و سرانجام, شخصیت آن چیزى نیست که فرد در اختیار دارد, بلکه حاصل برجسته رشد, شخصیت نامیده مى شود.

اگر بخواهیم سخن آلپورت را خلاصه کنیم بى تردید برجسته ترین عنصر در شخصیت افراد را همین مقاصد, نیات و ارزشهاى فرد تشکیل مى دهد, و اگر درباره شخصى بخواهیم بدانیم که چگونه رفتار خواهد کرد, باید از مقاصد و نیات و هدفهاى درازمدت او آگاه باشیم, یعنى هر کس طبق ش خصیت شکل گرفته خود که ساختار عمده آن را عادتها و ارزشهاى درونى تشکیل مى دهد, عمل خواهد کرد. و اصولاً از نظر او اگر تلاش و تکاپویى هست براى رسیدن به همان مقاصد و اهداف و ارزشهاست, که البته هرگز به طور کامل به آنها نخواهیم رسید.  

نظریه قرآن درباره شخصیت

 (شخصیت هر انسان همان چیزى است که رفتار او را شکل و جهت مى بخشد.) شاید بتوان این را به عنوان تعریف کلى شخصیت از دیدگاه قرآن به حساب آوریم, این تعریف با این که جهت بخش است, اما هنوز کامل نیست و آن گاه کامل مى شود که عناصر تشکیل دهنده شخصیت را نیز از نظر قرآن شناسایى کنیم.

به تعبیرى دیگر, تعریفى که ارائه کردیم نشان مى دهد (کارکرد) شخصیت چیست. و نیز نشان مى دهد که شخصیت داراى یک ساختار منسجم و کلیت روان شناختى است, ساختارى که در رفتار شخص تبلور پیدا مى کند. این مطالب از آیه مبارکه اى که در صدر این قسمت آوردیم: (کل یعمل على شاکلته) قابل استفاده است. اما براى شناخت ساختار شخصیت, عناصر مهم و کیفیت شکل گیرى آن, باید از دیگر آیات قرآنى مدد بجوییم, و تا این مسأله را روشن نکنیم به شخصیت سالم از دیدگاه قرآن نیز نمى توانیم دست بیابیم.

مشکل اینجاست که این تعبیر (شاکله) که قابل ترجمه به شخصیت است, به این معنى, همین یک بار در قرآن به کار رفته است. پس چگونه مى توان به ساختار و شکل گیرى آن از دیدگاه قرآن پى برد؟ به نظر مى رسد قرآن در خود همین آیه مبارکه مشکل را حل کرده است, زیرا شخصیت را همان چیزى مى داند که کیفیت رفتار شخص را تعیین مى کند و رنگ و بوى خود را به آن مى بخشد, پس مى توان به دنبال عناصر مهم شخصیت, مواردى را بررسى کرد که از نظر قرآن سبب جهت گیرى در رفتار و چگونگى عمل اشخاص مى شود. اگر از این سرنخ استفاده کنیم به دست آوردن پاسخ دشوار نیست.

در اینجا از یک روش در تفسیر موضوعى, که شهید سید محمد باقر صدر توصیه و عمل مى کردند استفاده مى کنیم, روشى که از کلام امام على(ع) استفاده شده است, استنطاق از قرآن; یعنى پرسشهاى خودمان را به قرآن عرضه مى کنیم و تلاش مى کنیم پاسخ قرآن را درباره آنها به دست ب یاوریم. با توجه به تعریفها و نظریات روان شناسان درباره شخصیت, چند پرسش مطرح مى کنیم و پاسخ آنها را از قرآن مى خواهیم و سپس با بررسى عناصر تشکیل دهنده شخصیت بحث را کامل خواهیم کرد.

آیا مى توان گفت در قرآن کریم چیزى به نام شخصیت وجود دارد؟

پاسخ این پرسش بى تردید مثبت است. صریح ترین آیه قرآنى درباره وجود شخصیت, آیه 84 سوره اسراء است (کل یعمل على شاکلته). علاوه بر این قرآن درباره ماهیت انسان و شیوه رفتار افراد طورى نظر مى دهد که در وجود چیزى به نام شخصیت جاى تردید نمى ماند, زیرا قرآن انسان ر ا داراى کششهاى درونى فطرى و نفسانى مى داند که در ستیز با هم قرار دارند و از سویى افراد را در انتخاب نداى فطرت یا فریاد نفسانیات, در برخورد با مظاهر زندگى متفاوت و داراى انتخاب ویژه مى داند.

آیا انسان به طور کلى و شخصیت افراد, داراى خطوطى اساسى و کلى از پیش ترسیم شده اى هست یا خیر; مانند صفحه اى سفید است که خود او (بنابر نظر هستى گرایان طرفدار اگزیستانسیالیسم) و یا محیط و محرکها و پاسخها (به نظر رفتار گرایان) چگونگى او را مى سازند.

انسان از نظر قرآن موجودى ویژه است, با جسمى ازگل و لاى و روح خدایى. در وجود انسان از یک سو روح الهى و فطرت خداجو قرار دارد (فطرت الله التى فطر الناس علیها ـ روم / 30) که با هدایت مستقیم الهى مى تواند راه را بیابد (انا هدیناه السبیل ـ انسان / 3) و اصول خوب ى و بدى راتشخیص دهد (قد ألهمها فجورها و تقویها ـ شمس / 8) و از سویى دیگر کششهاى مربوط به جسم, یا به تعبیر قرآن هواى نفس که برخى آن را خداى خویش قرار مى دهند (أرأیت من اتّخذ إلهه هواه ـ فرقان / 43 , جاثیه / 23) و در مقابل آنها کسانى هستند که دستورات الهى را چراغ راه خویش قرار مى دهند و از فرمانهاى ویرانگر نفس سرباز مى زنند (و أمّا من خاف مقام ربّه و نهى النفس عن الهوى. فإنّ الجنّة هى المأوى ـ نازعات / 41ـ40)

اما عوامل دیگر نیز در شکل گیرى شخصیت انسانى تأثیر دارند, که بیرونى هستند و ازجمله محیط, اسوه هاى خوب و الگوهاى ناشایسته, آموزشهاى سازنده و یا ویرانگر, ولى از همه اینها مهم تر قدرت انتخاب و اختیار فراوان خود شخص است. یعنى نیتها و اراده خودآگاه او.

بنابراین انسان از نظر قرآن, صفحه اى سفید نیست که بدون هیچ راهنمایى به خود وانهاده شده باشد و خود او تمام مسؤولیت ساختن خویش را بدون هیچ الگو و هدف از پیش تعیین شده اى بر عهده داشته باشد, و یا تنها موجودى که پیرو محیط زیست و محیط اجتماعى خود باشد و بتوان او را با تبیین ساده انگارانه رفتارگرایى معرفى کرد, مانند واتسون که در محیط گرایى چنان افراط مى کرد که مى گفت:

(تعدادى کودک سالم و خوش بنیه و محیط خاصى را به سلیقه خودم براى تربیت آنها در اختیارم بگذارید, و من تضمین خواهم کرد که با انتخاب اتفاقى, هر یک از آنها را, صرف نظر از استعدادها, ذوقها, گرایشها, توانایى ها, پیشه ها و نژادهاى اجدادشان, طورى تربیت کنم که به ه ر نوع متخصصى که من انتخاب کنم, از قبیل دکتر, وکیل, هنرمند و بلکه حتى گدا و دزد تبدیل شود.)

بنابراین انسان موجودى است داراى فطرت, و این اساسى ترین نیرو در انسان است که او را به سویى خاص به حرکت در مى آورد, اگر به موانع برنخورد. اما این مفهوم به قول شهید مطهرى با مفهوم دکارتى و کانتى و غیر آن فرق دارد. وجود فطرت در انسان به این معنى نیست که انسا ن از آغاز تولد پاره اى از ادراکات یا گرایشها و خواستها را بالفعل دارد و به تعبیر فلاسفه با عقل و اراده بالفعل متولد مى شود. همچنان که درباره انسان, نظریه منکران فطرت از قبیل مارکسیست ها و اگزیستانسیالیست ها را نمى پذیریم که انسان در آغاز تولد, پذیرا و من فعل محض است و هر نقشى به او داده شود بى تفاوت است, مانند یک صحفه سفید که نسبتش با هر نقشى که روى آن ثبت شود متساوى است, بلکه انسان در آغاز تولد, بالقوه و به نحو امکان استعدادى, خواهان و در حرکت به سوى یک سلسله دریافتها و گرایشها است و یک نیروى درونى او ر ا به آن سو سوق مى دهد ـ با کمک شرایط بیرونى ـ و اگر به آنچه بالقوه دارد دست یابد به فعلیتى که شایسته اوست و انسانیت نامیده مى شود رسیده است, و اگر فعلیتى غیر آن فعلیت در اثر قسر و جبر عوامل بیرونى بر او تحمیل شود, یک موجود (مسخ شده) خو اهد بود. این است که مسخ انسان که حتى مارکسیست ها و اگزیستانسیالیست ها از آن سخن مى گویند تنها با این مکتب قابل توجیه است.

از نظر این مکتب, نسبت انسان در آغاز پیدایش, با ارزشها و کمالات انسانى, از قبیل نسبت نهال گلابى با درخت گلابى است که یک رابطه درونى به کمک عوامل بیرونى اولى را به صورت دومى در مى آورد, نه از قبیل تخته و چوب و صندلى که تنها عوامل بیرونى آن را به این صورت د ر مى آورند.

درباره فطرت, در قسمت (ویژگیهاى انسان سالم) نیز مطالبى خواهیم آورد.

اما درباره دوران کودکى, اگر چه قرآن کریم شکل گیرى اولیه آگاهى هاى انسان را که جوهر اساسى شخصیت است در همان زمان مى داند, قرآن مى گوید:

(و الله أخرجکم من بطون أمّهاتکم لاتعلمون شیئاً و جعل لکم السمع و البصر و الأفئدة لعلّکم تشکرون) نحل/78

و خداوند شما را از شکم مادران تان ـ درحالى که چیزى نمى دانستید ـ بیرون آورد, و براى شما گوش و چشمها و دلها قرارداد, باشد که سپاسگزارى کنید.

اما این شکل گیرى آگاهى هاى انسان (از خودش, جهان پیرامونش و آفریدگار و مدبر هستى) که به تدریج به وجود مى آید و گسترش و ژرفا پیدا مى کند, از نظر قرآن در یک دوره محدود, بسته نمى شود, و چنان نیست که در دوره کودکى همه چیز تمام شود و شخصیت انسان در آینده زیر ت أثیر عقده هاى سرکوب شده و یا ناکامى هاى تلخ کام کننده در آن دوره باشد, زیرا از نظر قرآن دوره بلوغ (رسیدن به (اشدّ) یا (رشد)) مهم ترین دوره نقش پذیرى, مسؤولیت و تجلى شخصیت است, با نیروى ویژه این دوران که با تعبیر (أشدّ) یا (رشد) بیان شده است:

(هو الذى خقلکم من تراب ثم من نطفة ثم من علقة ثم یخرجکم طفلاً ثم لتبلغوا أشدّکم ثم لتکونوا شیوخاً ) غافر / 67 و حج / 5

او همان کسى است که شما را از خاکى آفرید, سپس از نطفه اى, آن گاه از علقه اى, و بعد شما را [به صورت] کودکى بر مى آورد, تا به (کمال قوّت) خود برسید و تا سالمند شوید

در اصل, زمان تکلیف پذیرى, قبول مسؤولیت و نیز تدبیر زندگى از نظر قرآن فقط در زمان (رشد) و به تعبیر دیگر قرآن, رسیدن به (توانایى کامل) ممکن است, و بهره گیرى از آگاهى ها و نیروى اراده و انتخاب نیز, به طور اساسى در این مرحله تحقق مى پذیرد.

(ولاتقربوا مال الیتیم الا بالتى هى أحسن حتى یبلغ أشدّه ) انعام / 152

و به مال یتیم جز به نیکوترین نحوه نزدیک مشوید, تا به حد رشد خود برسد

و در داستان ملاقات شگفت انگیز موسى(ع) با (آن آموزگار برجسته) آمده است.

(فأراد ربک أن یبلغا أشدّهما و یستخرجا کنزهما ) کهف / 82

پس پروردگار تو خواست آن دو (یتیم) به حد رشد برسند و گنجینه خود را بیرون آورند

البته مفهوم (رشد) گسترده تر از این مرحله خاص سن, یعنى رسیدن به دوران بلوغ سنى است, ولى در مواردى به این مفهوم نیز اطلاق شده است; از جمله:

(وابتلوا الیتامى حتى اذا بلغوا النکاح فان آنستم منهم رشداً فادفعوا الیهم أموالهم) نساء / 6

ویتیمان را بیازمایید تا وقتى که به [سن] زناشویى برسند; پس اگر از ایشان رشد یافتید, اموالشان را به آنان رد کنید

همچنان که رشد در قرآن به معناى رسیدن به سنى خاص محدود نمى شود, همان گونه از کلمه (اشدّ) (کمال توانایى) نیز فقط توانایى جسمى را در نظر ندارد.

به هر حال, دوره کودکى و آموخته هاى آن و گسترش تدریجى ادراکهاى فطرى شخص و رشد تدریجى جسم و فکر او از نظر قرآن, مراحلى از مراحل مقدماتى رسیدن به رشد است, اما نه چنان که دیگر شخص ـ آن گونه که فرویدیسم سنتى معتقد بود ـ شخصیت خویش را در همان دوران به گونه اى بسازد که دیگر رهایى از آن ممکن نباشد, زیرا مفاهیم پذیرش مسؤولیت, وظیفه, و انتخاب ـ به طور عادى ـ در همان زمان رشد اتفاق مى افتد .

 

نقش فطرت در شخصیت انسان

فطرت و (نفس ملهمه) انسان (وجدان اخلاقى), چه اندازه در ساخت و شخصیت او نقش دارند؟ و نقش وراثت, محیط, عادتهاى اجتماعى و انتخاب و اختیار انسان در این میان به چه اندازه است؟ و آیا فطرت و نفس ملهمه ملزم کننده اند؟

از نظر قرآن انسان با فطرت خداجویى خلقت شده است (روم / 30) و پیمان او باخالق خویش در (عالم الست) مورد تأکید قرار گرفته است (اعراف / 172) و نیز تأکید شده که انسان داراى نیروى شناخت خوبى و بدى و خیر و شر و به تعبیر قرآن فجور و تقوى است (شمس / 8) و با این که در جهان آفرینش زمینه طورى است که شخص مى تواند آیات روشن الهى را در آن ببیند, (قد تبیّن الرشد من الغى) اما او مى تواند راه رشد را انتخاب کند و یا به راه (غیّ) گام بگذارد و مى تواند با هدایت پذیرى, شاکر باشد و یا با سرباززدن از آن کفور باشد (انّا هدیناه ا لسبیل إمّا شاکراً و إمّا کفوراً) (انسان / 3) پس ممکن است شخص با داشتن فطرت الهى, از مسیر منحرف شود و با داشتن نفس ملهمه, فجور را انتخاب کند. زیرا در عین حال که فجور و تقواى نفس به او الهام شده است, چنان نیست که این چراغ همیشه روشن بماند, ممکن است کسى آن را خاموش کند و یا (نیروى) روشن کننده آن را به شدت ضعیف و در عمل غیرقابل استفاده گرداند. و عده اى که آن را پاک نگه دارند, از نور آن بهره خواهند برد.

(قد أفلح من زکّیها. و قد خاب من دسّیها) شمس / 9 و 10

درباره نقش وراثت نیز همان آیه سوره دهربسیار واضح است که فرمود:

(انا خلقنا الانسان من نطفة امشاج ) انسان/2

ما انسان را از نطفه مختلطى آفریدیم.

این نطفه مختلط که دربردارنده خصوصیات ارثى نیز مى باشد در شخصیت انسان مؤثر است, اما نه چنان که شخصى را از انتخاب و اراده آگاهانه محروم کند, زیرا درست پس از آن بلافاصله مى فرماید: (فجعلناه سمیعاً بصیراً. انّا هدیناه السبیل إمّا شاکراً و إمّا کفوراً)

مقدار و اندازه رشد و تعالى شخصیت انسان تا چه اندازه است و آیا مرزى دارد؟

این یکى از پرسشهاى اساسى درباره رشد و سلامتى ـ ودر نهایت کمال ـ انسانى است; انسان تا کجا مى تواند بالا برود؟ آیا جایى هست که اگر شخصى به آنجا رسید دیگر باید متوقف شود و بالاتر از آن جایى براى صعود نباشد؟

به نظر مى رسد از نظر قرآن کریم, تعالى, رشد و (کمال) انسان حد و پایانى ندارد, انسانى که خود مسجود فرشتگان است, و با آموختن اسماء, در مسابقه بزرگ از فرشتگان نیز جلو افتاده است (بقره آیات مربوط به آفرینش آدم و سجده فرشتگان) داراى مراتب و درجات متفاوت رشد, س لامتى و کمال است. یعنى حتى اگر کسى به مقام پیامبرى نیز برسد باز هم کار تمام نشده است, زیرا حتى پیامبران نیز داراى درجاتى بوده اند, و برخى از آنان بر برخى دیگر برترى داشتند:

(تلک الرسل فضّلنا بعضهم على بعض منهم من کلّم الله و رفع بعضهم درجات ) بقره / 253

بعضى از آن رسولان را بر بعضى دیگر برترى دادیم, برخى از آنها, خدا با او سخن مى گفت; و بعضى را درجاتى داد

بى تردید محمد بن عبدالله (ص) خاتم پیامبران است, به صراحت قرآن, و نیز اشرف مخلوقات است, یعنى در همان زمانى به رسالت برانگیخته شد از تمام موجودات و ماسوى الله برترى داشت, اما آیا دیگر براى آن حضرت رسیدن به درجاتى بالاتر از آنچه داشت میسر نبود؟ آن همه عبادت , تهجد, جهاد بى وقفه و تحمل دشواریهاى انجام رسالت چیزى بر کمال و درجات آن حضرت نیفزود؟

در سوره مبارکه (نصر) آن حضرت به تسبیح و استغفار مأمور شده است, آیا پیامبر در 63 سالگى و مقارن رفتن به جوار رفیق اعلى چیزى بیش از آنچه در زمان آغاز رسالت داشت, نداشته است؟ این سخن را اگر بپذیریم, معناى آن این است که بر پیامبر(معاذ الله) ستم رفته باشد, زیر ا قرآن به صراحت مى گوید عمل شایسته هیچ عمل کننده اى, از زن و مرد را ضایع نمى کند (آل عمران / 195) و انسانها درآخرت, اگر به مقدار ذره اى خیر و شر انجام بدهند, آن را خواهند دید (زلزله / 8) اکنون چگونه آن همه (عمل صالح) که بى تردید به مقیاسى بالاتر از هر عم ل دیگر ارزش داشت چیزى بر فضل و درجه پیامبر نیفزوده است؟

به هر حال, در منطق قرآن, کمال انسان داراى مراتب است و شخص به هر جا که برسد, هنوز جاى صعود به بالاتر وجود دارد.

نگارنده توجه دارد که این مرز بى انتها ـ به مقیاس ما ـ مربوط به نهایت کمال است, و نه (سلامتى) به مفهومى که ما در جست وجوى آن هستیم, که خود تا مراحل اساسى اما آغازین کمال مى رسد. اما به هر حال این پرسش چون از مرز تعالى و رشد و سلامتى و کمال است, ناگزیر به بالاترین درجه آن اشاره مى شود. منظور ما از سلامتى نیز داشتن شخصیت متعادل, معنى دارى در زندگى و دچار اضطراب و دلهره و یأس نشدن است که شخص را تا مرز تهى شدن از انسانیت پایین مى کشاند.

آیا شخصیت انسان در جایى بسته مى شود؟

مانند این پرسش را پیش از این آوردیم, آن پرسش ناظر بود به نظریه روان کاوى فروید, و دوران کودکى و عقده هاى سرکوب شده و انبار شده در ضمیر ناخودآگاه, اما این پرسش گستره بیش ترى دارد, منظور این است: آیا از نظر قرآن زمانى وجود دارد که دیگر شخص دگرگونى پذیر نبا شد و نتواند آگاهانه در روان خود تغییر ایجاد کند. قرآن بر تغییر در روان بسیار تأکید دارد و نمونه هایى را نیز بیان کرده است که این تغییر در آنها صورت پذیرفته است. مگر آنجا که شخص مرگ را به چشم خود ببیند وفرصت عمل طبق دیدگاه و آگاهى تازه یافته را نداشته باش د, مانند فرعون درحال غرق شدن.

تحول و دگرگونى روانى

دگرگونى و تحول در نفس از عواملى است که مى تواند جامعه را نیز دگرگون کند و نعمتهاى الهى را زایل و یا جلب نماید:

(إنّ الله لایغیّر ما بقوم حتى یغیّروا ما بأنفسهم ) رعد / 11

خداوند سرنوشت هیچ قومى (و ملتى) را تغییر نمى دهد مگر آن که آنان آنچه را در خودشان است (و در نفس و روان شان وجود دارد) تغییر بدهند

و در آیه دیگر مى فرماید:

(ذلک بأنّ الله لم یک مغیّراً نعمة أنعمها على قوم حتى یغیّروا ما بأنفسهم و أنّ الله سمیع علیم) انفال / 53

این براى آن است که خداوند, هیچ نعمتى را که به گروهى داده, تغییر نمى دهد, جز آن که آنها خودشان را تغییر بدهند, و خداوند, شنوا و داناست؟

این تغییر را خداوند بارهاو بارها در قرآن بیان کرده است, یکى ازموارد آن ساحران زمان فرعون است, که با درک حقانیت حضرت موسى(ع) اولین مؤمنان به آن حضرت بودند, اما این هم واقعیتى است که برخى بر بیمارى همچنان باقى مى مانند مانند فرعون, که تا هنگام غرق شدن همچ نان لجاجت مى ورزید.

در قرآن تعبیرى است که در مورد انسانهاى محروم از سعادت هدایت و سلامت دل به کار مى رود: (قساوت). در این مرحله شخص آن چنان در بیمارى فرو مى رود که (نمى خواهد) خود را درمان کند, و با مقاومت منفى مى گوید: (سمعنا و عصینا) اینان همانهایى هستند که خداوند بر دل آ نها مهر نهاده است

(سواء علیهم ءأنذرتهم أم لم تنذرهم لایؤمنون. ختم الله على قلوبهم و على سمعهم و على ابصارهم غشاوة ) بقره / 6 و 7

آنان نیز از بیمارى نجات پیدا نمى کنند, زیرا نمى خواهند, بلکه بیمارى شان نیز پیشرفت مى کند: (فى قلوبهم مرض فزادهم الله مرضاً )

بنابراین باقى ماندن عده اى که بسیارند بر بیمارى و استفاده نکردن از چراغ هدایت الهى در درون یعنى فطرت و خرد, و چراغ بیرون یعنى پیامبران, واقعیتى غیرقابل انکار است, و این به آن دلیل است که آنان نمى خواهند, و چنان نیست که اگر بخواهند نتوانند در خود تغییر ای جاد کنند, زیرا از نظر قرآن راه همچنان باز است. مفهوم انقلابى (توبه) به گونه اى که در قرآن مطرح است (بى واسطه میان بنده و خدا) همان درِ گشوده به جهان سلامتى است; مفهومى که آیات بسیارى در قرآن کریم بر آن تأکید مى کند.

نگاهى دوباره به عناصر تشکیل دهنده شخصیت

از آنچه تا اینجا آوردیم مى توان چنین نتیجه گرفت که:

(شخصیت انسان, تشکیل شده است از عناصرى مشترک و ویژه که مجموع آنها شخصیت فرد را شکل مى دهد و رفتاو او را سمت و سو و معنى مى بخشد.)

منظور از عناصر مشترک چیزهایى هستند که همه جنس و نوعى را که شخصى به آن تعلق دارد دارا هستند, ویژگى حیوانى جنس و خصوصیات انسانى نوع, نیروهاى عام, مثل فطرت, نفس ملهمه, خرد و تا اندازه اى غریزه به علاوه چیزهاى خاص ترى مثل محیط اجتماعى و گروه و طبقه و ویژگیها ى زیستى.

منظور از عناصر ویژه چیزهایى هستند که شخص را از اشخاص دیگر جدا مى کنند مانند: ویژگیهاى موروثى, بهره هوشى, کیفیت استفاده از نیروى خرد, فطرت و تجربیات و احساسات ویژه, و آنچه شخص را از دیگران مشخص مى سازد که مجموع آنها از هر شخصى شخصیت ویژه مى سازد. شخصیت اگ ر چه به تدریج شکل خود را کامل مى کند, اما هیچ گاه چنان نیست که قابل تغییر و دگرگونى بنیادین نباشد, این دگرگونى عمده در جهت گیرى فکرى و نظام ارزشهاست که با دگرگونى در جهان و تفکر شخص و تغییر نظام ارزشهاى فردى او شخصیتش نیز دگرگون مى شود. این دگرگونى همیشه به سمت کمال یا به سوى سقوط نیست, بلکه به سمتى است که نیتها و اهداف آگاهانه مشخص دنبال کند. این همان تفاوت اساسى دیدگاه قرآن با دیدگاه (مزلو) و برخى دیگر از روان شناسان انسان گرا است, زیرا آنان معتقدند که انسان داراى چنان فطرتى است و چنان ساختارى که اگر به خودش واگذاشته شود حتماً به سوى خوبى روى خواهد آورد و خیر و صلاح خویش را نیز درک مى کند.

دیدگاه قرآن درباره شخصیت انسان خوشبین تر از همه دیدگاه هاى دیگر است, و انسان را داراى رتبه خلیفة اللهى مى داند و مسجود فرشتگان, اما به این حقیقت نیز واقف است که علاوه بر جریان فطرت و وجدان اخلاقى, جریان تند شهوتهاى گونه گون نیز هست که فرد را به سوى خود م ى کشند, تنها در صورتى شخص مى تواند از آن گردباد وحشتناک رهایى بیابد که سکان کشتى شخصیت او را نیروى عقل و اراده قوى حق خواهانه به دست داشته باشد, اراده اى که با قطب نماى فطرت و چراغ عقل و نیروى ایمان به حرکت خویش ادامه دهد, و دانش و آگاهى به دست آمده از ه دایت الهى و ارشاد پیامبران سوخت موتور آن را پیوسته تأمین کنند.

مهم ترین انگیزش شخصیت سالم از دیدگاه قرآن

قرآن در مورد انسان, واقع بین است, نمى خواهد یک بعدى نگاه کند, زیرا فرستنده قرآن همان کسى است که خود او انسان را آفریده است.

او انسان را آفریده شده از (نطفه امشاج) مى داند و مى داند که کششها و کوششهاى او همیشه و ناگزیر به یک سو نیستند, اما در این میان یک کشش اساسى وجود دارد, و آن همان چیزى است که مهم ترین انگیزه انسان سالم و شخصیت سالم به حساب مى آید. هر کس این انگیزه را در خو د تضعیف کند, در مسیر حرکت خود به بیراهه خواهد رفت و هیچ چیز دیگرى او را (راضى) نخواهد کرد, و دچار زندگى تنگ و سخت و معیشت ضنک خواهد شد.

اما این آفرینش انسان, اگر چه از نطفه امشاج است, ولى بى حساب نیست, و خداوند راه را مشخص کرده:

(آیا زمانى طولانى بر انسان گذشت که چیز قابل ذکرى نبود؟ ! ما انسان را از نطفه مختلطى آفریدیم, و او را مى آزماییم; (بدین جهت) او را شنوا و بینا قراردادیم! ما راه را به او نشان دادیم, او یا سپاس گزار است و یا ناسپاس) انسان / 1 تا 3

مهم ترین انگیزش شخص سالم یافتن (شاه کلید) اسرار هستى است. یافتن معنى و سمت و سوى حیات.

این انگیزش, همچون چشمه اى زلال از قله فطرت انسان مى جوشد و سرازیر مى شود, و اگر به مانعى برنخورد در مسیرى درست حرکت مى کند و تشنگان را سیراب و مزارع را مشروب مى سازد, ولى اگر به مانع بر بخورد, ممکن است در مسیر, راه کج کرده و به جایى برود که به قصد رفتن ب ه آنجا راه نیفتاده است, در ریگستانى فرود رود و یا در مردابى زندانى شود و یا طعمه باتلاقى شود که همچون دامى در راه انسانها به کمین مى نشیند.

فطرت خداجو, خرد حقیقت جو و حقیقت پذیر انسان, آن گاه که دست به دست یکدیگر دهند, شخص, چشمانى بینا و بصیرتى ژرف خواهد یافت, بصیرتى که او را به سوى مشاهده اندیشه و کشف حقیقت مى راند. اینان همان (اولوالالباب یا خردمندان) هستند که در آفرینش آسمان ها و زمین و گ ردش شب و روز مى نگرند, و نشانه هایى را مى بینند. این انگیزش آن قدر قوى است که شب و روز, در حال ایستاده, نشسته و به پهلو خوابیده شخص سالم را آرام نمى گذارد, و آن وقت به این حقیقت روشن دست مى یابند که هستى, با این همه رمز و راز و گستره و ژرفا, بى هدف آفرید ه نشده و بى معنى نیست . و این بصیرت به دست آمده از فطرت, خرد, اندیشه و اراده حق جویى انسان را به اساسى ترین درک ممکن درباره هستى رهنمون مى شود: دیدن هستى آفرین در برگ برگ دفتر هستی . و سرانجام, نجوایى عاشقانه و دل انگیز: (خدایا! صداى منادى ایمان را شنی دیم و ایمان آوردیم ) و آرزوى رسیدن به درجه (ابرار).

این تصویر زیبا, با تصویرگرى اعجازآمیز در آیات 189 تا 195 , بلکه تا آخر سوره آل عمران بیان شده است, که پیش از این نیز به این آیات اشاره شد.

به دست آوردن معرفتى درباره جهان هستى, انسان و زندگى خود که معناى تمام اسرار و پیچیدگى هاى زندگى را روشن کند و رفتار شایسته را شکل بدهد, یعنى جهان بینى درست نظام ارزشها و راه درست عمل, رسیدن به این حقیقت ها انسان سالم را به خداوند, معنى دارى جهان, مسؤولیت خود, معنى زندگى و سمت و سوى حرکت, راهنمایى مى کند.

این حقیقت مهم درباره انسان, یعنى این که مهم ترین انگیزش شخصیت سالم درک هدف و معناى آفرینش و شناخت آفریننده است, در داستان حضرت ابراهیم, آن گاه که براى جست وجوى حقیقت به ماه و ستارگان و خورشید و سرانجام به کشف حقیقت مى رسد, به خوبى بیان شده است.

انسان سالم از نظر قرآن (انسان رشید, زندگى دل انگیز)

 (برخى) از مهم ترین ویژگیهاى انسان سالم از دیدگاه قرآن کریم را در حد توان و مجال در این قسمت مى آوریم. بین انسان سالم و کامل تفاوت است و بحث از این دو نیز متفاوت, البته پژوهش پیرامون سلامتى براى فهم راههاى رسیدن به کمال است.

آنچه در این نوشتار مورد نظر است ویژگیهاى انسان سالم است. مرزهاى سلامتى و کمال, خطوطى کمرنگ هستند که در اصل شاید به صورت خط نباشند. شاید مانند دو رنگى باشند که به صورت افشان به هم متصل هستند.

همان گونه که در تعریف انسان کامل و آرمانى توافق نظر دشوار است و تعریف آن مشکل, در مورد انسان سالم و رشد یافته نیز هنوز روان شناسان و دانشمندان علوم انسانى چندان توافقى ندارند و تعریف انسان سالم را آسان نمى دانند.13 اما صرف نظر از آن تعریفها منظور ما از ا نسان سالم و انسان کامل در قرآن به اجمال روشن است. انسان سالم از دیدگاه قرآن کسى است که در گام اول بیمار نباشد ـ مثلاً چشم و گوش بینا و شنوا و دلى روشن بین داشته باشد, (صمّ بکم عمى) نباشد, و از سوى دیگر از آنچه دارد استفاده بهینه و شایسته کند, نیروهاى ارز شمند فکرى, روحى و بدنى خود را بیکار نگذارد و خود را در مسیر رشد و رسیدن به کمال نهایى قرار دهد, این انسان سالم است, در هر مرحله از کار که باشد; چه در آغاز و چه در انتها. هر انسان کامل انسان سالم نیز هست, اما برخى از انسانهاى سالم, انسان کامل هستند و برخى از انسانهاى سالم, هنوز کامل نیستند.

به همین دلیل است که ما گاه آیاتى را مورد استشهاد قرار مى دهیم که در مورد انسانهاى کامل اند و در اصل, آنچه مورد نظر است عناصرى از کمال هستند, مگر خود سلامتى از شرایط مهم کمال نیست؟ اما باید توجه داشت که وقتى مورد استشهاد ما انسانهایى باشند که نمونه هاى عا لى کمال هستند, ما به آنچه لازمه سلامتى یا لازمه تمامیت سلامتى است تمسک مى کنیم, نه عالى ترین مدارج کمال.

مثلاً درباره حضرت ابراهیم(ع) که بیمارى مسرى محیط زیست اندیشه او را آلوده نکرده است; در محیطى که همه به دهان کودک فطرت خویش پستانک داده اند, ابراهیم به دنبال پستان حقیقت است تا فطرت خویش را تغذیه کند, در محیطى که تقلید از پدران و بزرگان مانند وبایى فراگیر همه را از پاى در آورده است و (شخصیت) انسانها را بیمار کرده و تا سر حد (مردگى) رسانده و در نتیجه آنها را زبون دست ساخته هاى خودشان کرده, تا آنجا که به پرستش بتان بى خاصیت و طاغوتان ستمگر واداشته, ابراهیم(ع) مسؤولیت اندیشه و عقیده خود را خود به عهده مى گیرد و به تشخیص خرد و نداى فطرت خویش اعتماد مى کند, این یافتن خود و تکیه به آنچه که دارد, او را از صورت زندگى اقمارى بیرون مى آورد. تا آنجا که ابراهیم(ع) به خدا مى رسد, مراحلى را که لازمه سلامتى و مقدمه کمال است یکى پس از دیگرى پشت سر مى گذارد. البته پس از یافتن راه, استقامت و پایدارى او نیز جزء نشانه هاى سلامتى شخصیت اوست.

اگر چه بدون آنچه برشمردیم کمال ممکن نیست, ولى این پایدارى آیا جزء مراحل بالاى سلامتى است یا خود مرحله اى ازمراحل کمال است؟ در این گونه موارد خواننده با بزرگوارى بر ما دشوار نخواهد گرفت و اجازه خواهد داد که پایدارى در راه عقیده خرد پذیر و فطرت پسند را جزء مراحل تمامیت سلامتى به حساب آوریم, زیرا هر مبارزى که در راه اعتقادات دینى, ارزشهاى پسندیده فرهنگى و تمامیت ملى و ارضى خود تلاش و پایدارى کند مى تواند انسان سالمى باشد, اگر چه ممکن است شخص کامل به مفهوم قرآنى نباشد.

اما ویژگیهایى هم در ابراهیم(ع) و دیگر پیامبران و اسوه هاى الهى بویژه شخص رسول اکرم هستند که دیگر آنها بى تردید جزء عالى ترین مدارج کمال اند و در بحث (انسان کامل) باید مورد توجه قرار گیرند, و در این نوشتار مورد نظر نیستند.

مثلاً درمورد حضرت ابراهیم(ع) قرآن او را (یک امت قانت) مى داند (نحل / 120) و (اوّاه منیب) (هود/ 75) لقب مى دهد, و خطاب به او در مورد قربانى کردن فرزندش مى فرماید: (لقد صدّقت الرؤیا) و تعبیراتى ازاین دست که نشانگر عالى ترین مراحل کمال است, این گونه مسائل در این نوشتار مورد توجه قرار نمى گیرد, زیرا نیازمند مجالى فراخ تر است.

 

کسب درآمد از اینترنت بدون نیاز به سرمایه وتخصص

در ازای هر کلیک 100 ریال دریافت کنید

هفت راه متفاوت برای کسب درآمد از طریق اینترنت

درآمد ماهیانه 300 هزار تومان از اینترنت فقط با روزی یک ساعت کار

 

نویسندگان وبلاگ:
مطالب اخیر:
کدهای اضافی کاربر :